Wymowny znak ołtarza w kościele | Ks. Stanisław Mieszczak SCJ

Poświęcenie ołtarza, dawniej mówiono konsekracja, jest bardzo ważnym wydarzeniem w życiu wspólnoty wierzących. Jego znaczenie przybliżają nam wymowne znaki i formuły liturgiczne, ale też wiele na temat jego znaczenia podpowiada nam tradycja biblijna i potem tradycja chrześcijańska. Zwróćmy uwagę na niektóre z nich.

Ołtarz związany jest ze składaniem ofiary. My składamy ofiarę Panu Bogu. W religiach pogańskich składano je swoim bożkom. Biblia ukazuje na także liczne motywy składania ofiary. Często bywało to dziękczynienie za ocalenie (Noe: Rdz 8,20-21; Dawid: 2Sam), pragnienie nawiązania bliskiego kontaktu z Bogiem (Abram: Rdz 12,7-8), dla upamiętnienia wyjątkowego spotkania z Bogiem (Jakub: Rdz 35,6-7), dla potwierdzenia zawartego Przymierza (Mojżesz: Wj 24,2-4).

Niektóre ołtarze w Starym Testamencie budowano z 12 kamieni (Mojżesz: Wj 24,2-4), także nieociosanych i surowych (Jozue 8,30). Zauważmy, że liczba 12 nawiązywała do 12 pokoleń Izraela, którzy w ten sposób symbolicznie łączyli się w składaniu ofiary dla Pana.

W Nowym Testamencie pojawia się obraz niebiańskiej świątyni, w której Chrystus jest żywym ołtarzem (Hbr 4,14; 13,10; Ap 5,6). On jest Ofiarą, jednocześnie składającym ofiarę, czyli ofiarnikiem, ale też i ołtarzem. W Osobie Zbawiciela składana jest najdoskonalsza ofiara Bogu Ojcu. Kamienny ołtarz z naszych kościołach nosi więc bogatą symbolikę wyniesioną ze Starego Testamentu, ale zostaje ubogacony symboliką nowotestamentalną. Widzimy w nim Chrystusa, kamień węgielny naszej wspólnoty wiary (por. Ef 2,19-22), która przez zbawcze działanie łaski Chrystusa staje się świętą w Panu duchową świątynią. W tym ołtarzu widzimy także nas, którzy zostaliśmy wszczepieni w Chrystusa przez sakrament Chrztu Świętego (Rz 11,24). Obrazem tego stają się relikwie męczenników i świętych, które zostają uroczyście włożone do podstawy ołtarza. Przez ofiarę swojego życia zostali oni wszczepieni w ofiarę Chrystusa i stają się i dla nas wzorem.

Co znaczy poświęcenie ołtarza

Jak łatwo zauważyć kamienny ołtarz w kościele nie jest jedynie przedmiotem materialnym na kształt stołu lub biurka, ale stanowi widoczny znak rzeczywistości nadprzyrodzonej, która objawia się przed człowiekiem wierzącym. Nie wystarczy jednak postawić kamienny ołtarz w kościele. Aby stał się znakiem przywołującym Bożą rzeczywistość zbawienia musi odbyć się liturgiczny akt poświęcenia. Wspólnota Kościoła Chrystusowego, ze swoim arcypasterzem, gromadzi się wokół wybudowanego ołtarza i z wiarą oddaje go Bogu Najświętszemu. Bóg zaś, odpowiadając człowiekowi i wspólnocie zgromadzonego Kościoła, wylewa łaskę Ducha Świętego, która odtąd będzie promieniować przez ten kamienny znak ołtarza na wierzących gromadzących się wokół niego w imię Jezusa Zbawiciela. W tym wyraża się akt poświęcenia, który jest owocem wyjątkowego dialogu wspólnoty Kościoła z Bogiem po trzykroć Świętym. Zauważmy jego poszczególne etapy.

Wszystko rozpoczyna się od rozbudzenia naszej wiary. Łaska Boża, poprzez Jego Słowo, rozpala w nas pragnienie głębszego spotkania z Bogiem i z tego rodzi się pragnienie pięknego ołtarza, który przypominałby nam o Tajemnicy naszego zbawienia. Łaska Boża pobudza dalej naszą wolę do ofiarowania wszystkiego co potrzebne do powstania takiego ołtarza, według wymogów liturgii Kościoła katolickiego jak i najlepszych wzorów estetyki. Kolejnym, bardzo ważnym aktem jest sam obrzęd liturgiczny, któremu przewodniczy biskup naszej wspólnoty Kościoła. Jego obecność wskazuje, że ten obrzęd nie ogranicza się jedynie do wymiaru parafii, ale jest wydarzeniem w Kościele powszechnym. W tym akcie celebracji z wiarą i miłością do Boga oddajemy nasz ołtarz Jemu we wspólnocie Kościoła. W wyniku tego aktu liturgicznego kamienny ołtarz w naszym budynku kościoła staje widocznym znakiem cudownej wymiany, która dokonuje się między Bogiem i człowiekiem w czasie każdej celebracji. Człowiek przygotowuje to co materialne, a Bóg przebóstwia, czyli uświęca to, dając nam możliwość uczestniczenia w akcie zbawienia. W ten sposób z Eucharystii celebrowanej na ołtarzu rodzi się i rozwija prawdziwy charakter naszej wspólnoty, która nie jest już tylko spotkaniem przyjaciół, ale „jednym ciałem i jedną duszą w Chrystusie”. Ołtarz będzie nam zatem uświadamiał zbawczą Ofiarę Jezusa Chrystusa dla naszego zbawienia i będzie nas wzywał do złożenia i siebie w ofierze Panu Bogu, przez co będzie się mogło dokonać i nasze uświęcenie. Dlatego od momentu poświęcenia zbliżając się do ołtarza pochylamy się ze czcią, a nawet nieraz całujemy go. Te oznaki czci odnoszą się oczywiście do Chrystusa i Jego zbawczej Ofiary, a nie do kamienia.

Zwróćmy jeszcze uwagę na charakterystyczny aspekt poświęcenia, czyli oddania Panu Bogu. Dotyczy to ołtarza, ale i wszystkich innych rzeczy, które poświęcamy w kościele. Gdy oddajemy coś drugiemu człowiekowi, wtedy sami pozbawiamy się tej rzeczy. Inaczej jest w naszej relacji do Pana Boga. Gdy Jemu oddajemy chociażby chleb i wino w czasie Eucharystii On tego nie zabiera. On przyjmując szczerze oddany dar ubogaca go swoją łaską. Mało wartościowy chleb i wino stają się pod wpływem łaski Bożej bezcennym pokarmem na życie wieczne, Ciałem i Krwią naszego Pana. Bardzo podobnie jest z naszym ołtarzem. Oddany z miłością i wiarą Panu Bogu w akcie liturgicznym Kościoła staje znakiem Chrystusa i Jego zbawczego działania dla nas. Nie jest już zwykłym przedmiotem, ale dotykając go wchodzimy w kontakt ze Zbawicielem.

W akcie poświęcenia ołtarza nieodzowna jest zatem wiara uczestników tej wyjątkowej celebracji. Stąd konieczne jest odpowiednie przygotowanie duchowe całej wspólnoty. Uczestnicy nie przychodzą bowiem na spektakl, ale na wyjątkową celebrację liturgiczną. Dokładnie mówiąc, uczestniczą oni w dialogu zbawienia dokonywanym w Kościele. Łączymy wtedy naszą ofiarę z ofiarą samego Jezusa Chrystusa, składaną Ojcu w niebie. Zatem pełne zaangażowanie uczestników w przebieg celebracji polega nie tylko na oddaniu samego ołtarza Panu Bogu, ale w tym akcie i my sami mamy ponowić nasze poświęcenie się Jemu. Wyrazem tego będzie także przyjęcie Komunii świętej. Tę wiarę Kościół święty umacnia również w sercach uczestniczących poprzez inne wymowne znaki celebracji.

Obecność biskupa ordynariusza podkreśla, że akt ten dokonuje się nie tylko w ramach naszej parafii, ale i w ramach wspólnoty Kościoła w diecezji, a nawet w całym Kościele powszechnym. Biskup jest bowiem następcą Apostołów. To na jego ręce składa się przygotowany ołtarz, aby stał się częścią dzieła całego Kościoła powszechnego.

Dobrze rozumiana wspólnota Kościoła, szczególnie w tym dniu, nie ogranicza się jedynie do ludzi zebranych wokół ołtarza. W tym dniu szczególnie objawia się znak Kościoła powszechnego. Wykracza on daleko poza granice tego miejsca i tego czasu. My, zebrani w tym dniu wokół ołtarza, stajemy się uczestnikami wielkiej wspólnoty świętych wszech czasów, o czym przypomni nam szczególnie Litania do Wszystkich Świętych.

W naszą modlitwę włączamy także naszych braci z czyśćca, czyli naszych zmarłych. Ze szczególnym uczuciem wspominamy wszystkich, którzy budowali ten kościół, którzy poprzedzili nas w wyznawaniu naszej wiary. Łączymy się także duchowo z wszystkimi wyznającymi tę samą wiarę, co uświadamia nam formuła „Wierzę w jednego Boga”. Ta wielka wspólnota wspiera nas płomieniem swojej wiary, by wielkie Boże sprawy mogły się rzeczywiście pośród nas objawić.

Obrzęd poświęcenia ołtarza

Liturgia poświęcenia ołtarza ma wiele bardzo ciekawych znaków nad którymi warto się pochylić i pogłębić ich sens. Rozpoczyna się ona od zgromadzenia się wiernych w kościele. Ołtarz jest jeszcze pusty, bez żadnego przybrania. Niejako oczekuje na to co ma nastąpić. Zgromadzona wspólnota wierzących rozpoczyna modlitwę, która ma rozpalić naszą wiarę i miłość do Boga. Dopełnieniem gromadzenia się wspólnoty Kościoła jest wejście procesji wraz z biskupem. Tak utworzona wspólnota rozpoczyna celebrację.

Pierwszym aktem jest błogosławieństwo wody do pokropienia wiernych i nowego ołtarza. Pobłogosławienie wody i pokropienie nią wiernych przywołuje nam na pamięć sakrament Chrztu świętego, który uzdalnia nas do sprawowania liturgii Kościoła. Pokropienie jest także znakiem obmycia, oczyszczenia. W naszym przypadku chodzi oczywiście o obmycie z grzechu, ale w przypadku pokropienia nowego ołtarza chodzi o oczyszczenie go od wszystkiego co może wiązać się ze względami ludzkimi. Szczerość naszych intencji czyni dar miłym Panu Bogu.

W modlitwie wstępnej, zwanej kolektą, ksiądz biskup prosi Boga, aby wierni zgromadzeni przy tym ołtarzu mogli otrzymać pokarm eucharystyczny i przez działanie Ducha Świętego mogli stawać się coraz bardziej ludem Bożym, Jemu samemu poświęconym. Widzimy więc cel zaznaczony cel istnienia ołtarza w naszych kościołach.

Liturgia Słowa to nie tylko pouczenie, ale zasianie Bożego ziarna, które ma zakiełkować w naszych sercach i pomnożyć naszą wiarę. Wiara bowiem „rodzi się z tego co się słyszy, tym zaś co się słyszy, jest słowo Chrystusa” (Rz 10,17). Ona jest bardzo potrzebna do tego ważnego aktu, który podejmujemy.

Naszą wiarę pragniemy potem umocnić wezwaniem świętych patronów w Litanii. Pochodzą oni z różnych epok i z różnych narodów, ale stanowią wraz z nami wspólnotę jednego Kościoła. Prosimy ich, by stanęli przy nas w tym uroczystym momencie.

Po Litanii do Wszystkich Świętych do podstawy ołtarza wkłada się relikwie męczennika lub świętego, który będzie odtąd towarzyszył naszej wspólnocie w składaniu Najświętszej Ofiary Jezusa Chrystusa. Relikwie te były już uczczone uroczyście we wspólnocie w przeddzień. Było to niejako zaznajomienie się z nimi. Święci i męczennicy już są zjednoczeni z Chrystusem, szczególnie w składaniu ofiary z własnego życia.

Głównym aktem w tej części liturgii jest uroczysta modlitwa poświęcenia, którą biskup zanosi do Boga w imieniu całego Kościoła. Prosi w niej, by ten ołtarz służył zawsze Ofierze Chrystusa, aby był znakiem Chrystusa i stołem świątecznym dla wszystkich wezwanych przez Niego. Ten ołtarz ma być miejscem, gdzie wierni mogą składać swoje troski i ciężary oraz jednoczyć z Nim. Z celebracji sprawowanej na ołtarzu płynie łaska jedności Kościoła i braterskiej zgody.

Następnie pojawiają się obrzędy, które w pewnym sensie wyjaśniają prośbę zanoszoną do Boga przez biskupa. Pierwszym z tych znaków jest namaszczenie ołtarza olejem Krzyżma świętego. Przywołuje on namaszczenie Chrystusa Duchem Świętym, który w ten sposób stał się Najwyższym Kapłanem i złożył siebie w ofierze za zbawienie wszystkich ludzi. Patrząc więc na namaszczany ołtarz nasza myśl biegnie do Chrystusa w czasie chrztu w wodach Jordanu i potem składającego się w ofierze Ojcu.

Podobnym znakiem jest okadzenie nowego ołtarza. Kadzidło spalane na ołtarzu nawiązuje do wyniszczenia naszego Pana, a skutkiem tego wyniszczenia było oddanie chwały Bogu i odnowienie natury człowieka. Obrazem tego jest dym unoszący się w górę i miła woń, rozchodząca się w kościele. Również w tym znaku widzimy jak ofiary i modlitwy wiernych, składane na tym ołtarzu, unoszą się do tronu Boga.

Ołtarz do składania ofiary eucharystycznej musi być przybrany. Nakłada się zatem obrusy, przynosi kwiaty i ustawia świece, jeszcze bez światła. Przypomina to przygotowywanie stołu do uczty, a jest to uczta Pana, więc znaczenie tego gestu musi mieć także wymiar duchowy. Ołtarz jest bowiem także stołem ofiarnym. Przygotowanie stołu staje się także wyzwaniem dla uczestniczących, by przygotowali również stół swojego serca na przyjęcie Pana.

Oświetlenie ołtarza ma nie tylko funkcjonalne znaczenie, ale jest tutaj znakiem obecności Chrystusa, który jest światłem. Jego blask oświeca wspólnotę Kościoła i dlatego uroczyście zapala się przygotowane wcześniej świece. Zauważmy jeszcze, że światło świec powstaje z ich spalania się, czyli wyniszczenia. Dlatego ten znak znowu przywołuje tajemnicę krzyża Chrystusa.

Najważniejszym momentem w czasie całej uroczystości jest oczywiście sprawowanie Eucharystii. Zatem tak przygotowany ołtarz staje się w tym momencie centrum naszego uwielbienia Pana Boga pod przewodnictwem naszego biskupa. Przez sprawowanie Eucharystii na ołtarzu wyjaśnia się sens dla którego on istnieje. Ponieważ właśnie celebracja Eucharystii uświęca ludzkie serca, więc one zgromadzone wokół ołtarza dopełniają jego uświęcenia. Kościół zawsze mocno podkreślał znaczenie całego tego obrzędu, gdyż od starożytności istniały specjalne formuły modlitewne na tę okazję.

Opis ołtarza

Przyjrzyjmy się jeszcze ważnym szczegółom, które związane są z ołtarzem. Po pierwsze stoi on w centrum budynku kościoła i na nim sprawuje się Najświętszą Ofiarę. Z niej wszyscy czerpiemy łaskę zbawienia, życia wiecznego. Jak już zostało wspomniane, symbolizuje on Chrystusa składającego się w ofierze Ojcu. Jednocześnie jest fundamentem wspólnoty Kościoła, która rodzi się i rośnie przy ołtarzu (Ef 2,20). Mówimy więc o fundamencie i dlatego Kościół wymaga, aby ołtarz był stabilny, najlepiej kamienny, a przynajmniej jego mensa musi być z jednolitego kamienia (OWMR 301).

Przedłużeniem ołtarza jest tabernakulum, bo w nim jest przechowywany Najświętszy Sakrament, owoc celebracji na ołtarzu. Nieraz jest ono bogato zdobione, by wskazywać na obecność realną samego Chrystusa pod postacią chleba. Podkreślając naszą wiarę w tę obecność przyklękamy za każdym razem, gdy zbliżamy się lub przechodzimy przed tabernakulum. W czasie celebracji Mszy Świętej centrum stanowi jednak sam ołtarz.

Obok ołtarza jest także kredens, czyli prosty stolik, na którym przygotowuje się naczynia i księgi do sprawowania Najświętszej Ofiary. On też spełnia ważną rolę podczas celebracji, choć pozostaje mało widoczny.

Przy ołtarzu nie może zabraknąć krzyża z wizerunkiem Chrystusa ukrzyżowanego. Chrystus dokonał swej ofiary na ołtarzu krzyża, więc w ten sposób wyjaśnia się także sens ołtarza, jako miejsca uobecnienia Chrystusowej ofiary. Krzyż i ołtarz stanowią jedno.

Koniecznym wyposażeniem ołtarza są także świece, które również wskazują na ofiarę Chrystusa. Dają one światło, bo spalają się i wyniszczają. Podobnie Chrystus przyniósł nam światło i ciepło zbawienia poprzez swoje wyniszczenie na krzyżu. W tradycji Kościoła zamiast świec stosowało się także lampki oliwne, które również zachowują swoją ciekawą symbolikę. Zrobione z wypalonej gliny i napełnione olejem przypominają stworzenie człowieka. W tak świętym miejscu jak ołtarz trzeba wystrzegać się form zastępczych, które niszczą prawdziwy wymiar symbolu.

Przy ołtarzu potrzebne są także kwiaty, które są znakiem naszej czci wobec Tajemnicy sprawowanej na ołtarzu. Mają one podkreślać jego znaczenie i piękno. Nie mogą jednak zasłaniać ołtarza. Wielkim brakiem taktu jest także umieszczanie przy ołtarzu sztucznych kwiatów,

By dobrze zrozumieć znaczenie ołtarza musimy zwrócić uwagę jeszcze na dwa inne znaki, które z nim są związane. Bardzo ważnym miejscem jest ambona, z której czyta się słowo Boże. Mówimy nawet, że słowo Boże proklamuje się z ambony. To nie jakaś mównica, ale widoczny znak Boga mówiącego do nas, Boga troszczącego się o człowieka. Z tego miejsca rozlega się Jego słowo, które stwarza, umacnia i daje życie. Dlatego wszystkie ogłoszenia, komentarze powinny być wypowiadane z innego miejsca, by nie zaciemniać wymowy tego znaku. To słowo, proklamowane z ambony, przygotowuje nas do uczestniczenia w Tajemnicy ołtarza.

Trzecim widocznym znakiem w kościele jest miejsce przewodniczenia, czyli miejsce z którego celebrans przewodniczy celebracji, zarówno stojąc jak i siedząc. W ten sposób widzimy, że wspólnota zgromadzona na modlitwie ma tego, kto jej przewodniczy. Jest nim oczywiście sam Chrystus, ale celebrans jest widocznym znakiem Jego obecności w zgromadzeniu liturgicznym.

Owoce poświęcenia

W czasie liturgicznego aktu poświęcenia ołtarza można mówić o przemianie duchowej. Ponieważ mówimy o celebracji liturgicznej, dlatego musimy w niej dostrzec wymiar zewnętrzny oraz przede wszystkim duchowy. Duchowy jest tutaj najważniejszy. Jest to przemiana wewnętrzna serc uczestników i otwarcie się na działanie łaski Boga. Kamień i inne składniki konstrukcji  ołtarza pozostają niezmienne, bo łaska Boża nie działa na mury i kamienie, ale łaska Boga działa na ludzkie serca. W rezultacie tej podniosłej uroczystości wierni otrzymują dar większej wrażliwości na obecność Boga w ich życiu, dar Bożego pokoju i głębokiej radości, dar większego przywiązania do Kościoła i jego pasterzy. Przede wszystkim, patrząc na ołtarz, stają się bardziej wrażliwi na potrzeby duchowe i materialne braci. Widzimy w tym owoce działania Ducha Świętego. Chociaż zewnętrznie ołtarz pozostaje niezmieniony, to jednak w duchowym znaczeniu będzie on inny. Będzie znakiem wzywającym do składania siebie w ofierze Ojcu w niebie i braciom w potrzebie. W tym wyraża się fundament naszej katolickiej wiary.

Ołtarz w kościele będzie nam przypominał o konieczności kształtowania naszego serca na wzór Serca Chrystusa, by w nim rodziła się nieustannie decyzja oddania się, czyli poświęcenia się Bogu. Skoro Chrystus przez akt swojego Serca stał się żywym i prawdziwym ołtarzem, dlatego i my zjednoczeni z Chrystusem możemy ofiarować nasze modlitwy, cierpienia i prace, naszą codzienność dla zbawienia siebie i naszych braci.

Niech Matka Najświętsza, która najpełniej uczestniczyła w Misterium naszego zbawienia,  pomoże nam w przeżyciu tej wyjątkowej chwili. Oddajemy Panu Bogu z wiarą i miłością coś materialnego w naszym kościele, kamienny ołtarz, a odczujemy jego zbawienny wpływ na naszego ducha. Właśnie niech tutaj Maryja pomoże nam odczytać łaskę tej chwili i przeżyć ją do głębi.

Kraków 2026